ĐÔI DÒNG về QUÊ HƯƠNG

NƠI CÒN MỒ-MẢ TỔ-TIÊN và THÂN BẰNG QUYẾN THUỘC

tại làng Hoà Lạc, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình

MIỀN BẮC VIỆT NAM

(GIÁO XỨ HOÀ LẠC, GIÁO PHẬN PHÁT DIỆM)

Quê ta, nguyên là vùng bãi biển tân bồi của một nhánh thuộc hạ lưu sông Hồng (miền Bắc Việt nam). Vào năm 1828, cụ Nguyễn Công Trứ là một danh tướng nhà Nguyễn, đang xông pha dẹp giặc Phan Bá Vành, vùng Trà Lũ thì được vua Minh Mạng triệu về kinh và sung chức Doanh Điền Sứ, đặc trách khai hoang lập ấp tại hai huyện Tiền Hải (Biển Bạc, tỉnh Thái Bình) và huyện Kim Sơn (Núi Vàng, tỉnh Ninh Bình).

HUYỆN KIM SƠN Tân lập quê ta

Năm 1829, khởi đầu, cụ Nguyễn Công Trứ chiêu dân từ vùng Trà Lũ, Quần Anh, Giao Thuỷ (tỉnh Nam Định) tới khai khẩn và định cư tại vùng kinh tế mới huyện Kim Sơn (tỉnh Ninh Bình) đa phần là di  dân công giáo thuộc dòng dõi ông cha đã được giảng Phúc Âm từ thời cha Đắc Lộ (Alexandre De Rhohes) cả thế kỷ về trước. Trong những năm cụ Nguyễn thực hiện chương trình khai khẩn thì người công giáo còn đang bị “phân tháp” ác liệt, bởi chính sách cấm đạo của vua Minh Mạng, bị phân li giữa vợ chồng, cha mẹ, con cái và thân bằng quyến thuộc, bị sát nhập vào các làng lương dân hoặc bị đầy đi  những nơi rừng thiêng nước độc. Tình trạng ấy đã tạo ra nhiều xáo trộn và đau thương cho người công giáo. Nhưng nay được cụ Nguyễn chiêu mộ về vùng đang mở mang của triều đình, dĩ nhiên rất nhiều nguời vui mừng rủ nhau đến, phần vì đang sống trong cảnh nghèo túng, sau những lần bị bách hại, tịch thu tài sản, thiêu đốt nhà cửa vì cấm đạo; phần vì tình nghĩa dòng tộc, liên hệ đức tin nay lại được cơ hội đoàn tụ tái lập cuộc sống, nên mọi người đều hăng hái hưởng ứng và cộng tác đắc lực. Khi đến vùng mới này, ông cha ta đã sẵn có những phong tục tập quán, truyền thống tôn giáo và liên hệ dòng tộc, nay có dịp thực hiện ngay trên vùng đất mới, trong đó có làng Hoà Lạc quê ta, một làng toàn công giáo, ở giữa hai làng không công giáo (làng Như Độ bên trái, làng Tuần Lễ bên phải) . Nhưng mọi người đã cùng nhau sống vui vẻ, ý hợp, vì mọi người đã biết nhau, đã cùng sống cảnh màn trời chiếu đất, đã biết đoàn kết, xây dựng và giúp đỡ nhau, bảo vệ nhau, chống nạn cướp bóc, giặc Tàu ô. Nhờ sự tổ chức tốt, kế hoạch quy củ, cụ Nguyễn đã huy động được dân chúng tham gia công tác chung: đắp đê ngăn nước mặn, đào sông đào mương vét bùn để cho nước ngọt chảy vào đồng ruộng và cũng là thuỷ lộ giữa hai làng ngăn cách nhau để chuyên chở những sản phẩm nông nghiệp. Cùng nhau làm việc tập thể như vậy cho công ích, đã tạo lên một tinh thần tương trợ và một truyền thống đạo đức như keo sơn gắn bó dân làng biến thành một vùng kinh tế mới đông dân và trù phú.

Một đặc điểm của vùng kinh tế mới Kim Sơn: Người ta thường quen gọi là vùng “Kim Sơn - Phát Diệm” chứ ít khi tách bạch thành hai tên riêng rẽ, có lẽ bởi không chỉ nói huyện Kim Sơn mà không nói tới giáo phận Phát Diệm, vì là hai yếu tố Đời và Đạo. Hai yếu tố về một vùng đất Tân lập đã tác thành một “Kim Sơn – Phát Diệm”. Vì cụ Nguyễn Công Trứ đã có công mở mang đất đai, chia dân lập ấp, phát triển kinh tế, thì cụ Sáu Trần Lục còn lưu lại những tuyệt tác nghệ thuật kiến trúc độc đáo Việt Nam. Cụ Sáu Trần Lục được gọi về chịu chức Sáu chui vào đúng năm cụ Nguyễn Công Trứ từ trần (7/12/1858). Sau đó vào năm 1865, cụ mới được chính thức bổ nhiệm về cai quản Phát Diệm. Như đã ý thức được sứ mạng phải tiếp tục phát và triển công trình mà cụ Nguyễn để lại, cụ Sáu Trần Lục đã đẩy mạnh sự phát triển này trên bình diện truyền giáo nhiều hơn là kinh tế, vì cụ là một linh mục. Đức tin công giáo đã vạch cho cụ những phương thức để hội nhập truyền thống văn hoá dân tộc và nho giáo vào đời sống tín ngưỡng và mục vụ. Cụ Sáu đã có công lớn thực hiện không phải chỉ một nhà thờ lẻ loi, mà là cả một quần thể gồm nhiều thánh đường mĩ thuật, nguy nga, đồ sộ; nhiều hang núi tuyệt đẹp, là những công trình kiến trúc độc đáo mà không nơi nào sánh được. Kim Sơn- Phát Diệm quê ta được như ngày nay, một phần lớn là do công ơn của cụ Nguyễn Công Trứ, vị Doanh điền sứ, không những đã tạo dựng cho cụ Sáu Trần Lục một vùng đất “dũng trí” sau này khi xây cất, mà còn khởi động một truyền thống tốt đẹp làm nền tảng cho đức tin nảy nở và làm mọc lên rất nhiều những ngôi thánh đường tráng lệ trong giáo phận Phát Diệm ngày nay.

Chính nhờ vào truyền thống tôn giáo và tinh thần keo sơn ấy mà ông cha ta đã kiến tạo một quê hương trù phú, sống cảnh thái bình bên luỹ tre xanh, không khí trong lành của miền đồng nội, ngày ngày vang dội tiếng chuông giáo đường, nhắc nhở mọi người trở về dưới bóng giáo đường sáng lễ, chiều kinh.

Thế rồi đất bằng nổi sóng, cướp đi cảnh thanh bình sau thế chiến thứ II (1939-1945). Nước Việt điêu linh trong vòng chinh chiến quốc công suốt 9 năm trường (1945-1954). Chín năm với biết bao bao biến cố thăng trầm, biết bao chuyện tang thương mất mát và ly biệt !

Hậu quả là sau 9 năm chinh chiến, hiệp định Genève tháng 7/1954 đã chia đôi nước Việt, lấy sông Bến Hải (vĩ tuyến 17) làm phân ranh, miền Bắc Cộng Sản, miền Nam quốc gia không cộng sản. Từ đây nước Việt bị chia đôi, mà đa số thân bằng quyến thuộc quê ta đã phải tạm rời quê hương miền Bắc, nơi chôn nhau cắt rốn của thế hệ 54 để di cư vào miền Nam Việt Nam lập nghiệp.

Sau trên 20 năm tái lập, cuộc sống tại miền Nam, người quốc gia vẫn không được sống yên ổn vì những tham vọng tối đen...

Biến cố 30/4/1975 khiến vận nước lại đổi thay, một lần nữa, đa số chúng ta đã phải bỏ lại mồ mả tổ tiên, quê hương Việt Nam yêu dấu để lưu lạc khắp bốn phương trời.

Đôi dòng hồi tưởng cố hương, nơi còn những thân bằng quyến thuộc, mồ mả tổ tiên, cũng như những kỉ niệm êm đềm thời ấu thơ, dễ thương, dễ nhớ và để nhắc nhở những thế hệ sau có liên hệ đến dòng tộc này. Xin đừng quên ta có một quê hương, một nguồn gốc tiên tổ, bên kia bờ Thái Bình Dương, hãy giành một phút hướng về quê hương tiên tổ ấy với lòng thành kính và ghi ơn. Con chim có tổ, con người có tông, có tổ tiên mới có Ông Bà, Cha Mẹ mới có mình hôm nay.

                            

Kẻ tha hương

San Jose 1995

 

* Vì không liên hệ được với tác giả, xin mạn phép sửa một số chỗ trong nguyên bản.

Văn Hiện